دستورالعمل اجرایی مجموعه شهربانو

مقدمه:

امروزه حضور گسترده زنان در عرصه اجتماع و نقش موثر آنان در جامعه انکار ناپذیر است. زنان نیمی از جامعه انسانی را تشکیل می دهند و نسل آینده را در دامان خود می پرورند. بدیهی است که توجه به این گروه، نقش بسزایی در بالندگی و پیشرفت کشور دارد و در واقع یکی از شاخص های توسعه اجتماعی، مشارکت زنان و نحوه ایفای نقش آنان در ساختارهای اجتماعی است. مع الاسف، هنوز در جوامع مختلف به دلایل گوناگون فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی، تعادل مطلوب و قابل قبولی در مشارکت عادلانه زنان در توسعه و بروز خلاقیت ها و استعدادهای آنان برقرار نشده است. با عنایت به ویژگی ها، مسائل و مشکلات آنان در عرصه زندگی اجتماعی،  برنامه ریزی و توجه ویژه به این گروه می بایستی در سرلوحه فعالیتهای برنامه ریزان اجتماعی قرار گیرد.

مدیریت شهری بعنوان یک نهاد اجتماعی، با توجه به گستره وسیع حضور فرهنگی و اجتماعی خود در شهر تهران، سعی وافری در بهبود و ارتقاء سطح فرهنگی و اجتماعی بانوان تهرانی نموده است. در همین راستا این نهاد بخشی از برنامه­ی 5 ساله توسعه و طرح جامع شهر تهران را به برنامه­ریزی برای رفع نیازهای اجتماعی، فرهنگی، رفاهی، اقتصادی بانوان شهر تهران اختصاص داده­ است و اداره کل امور بانوان شهرداری تهران به­عنوان متولی اصلی رسیدگی به مسائل بانوان شهر تهران سعی نموده تا با ایجاد مراکزی به نام شهربانو به این مهم دست یابد.

با توجه به گستردگی و توسعه روز افزون کلان شهر تهران و تنوع خرده فرهنگها و وضعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی موجود در آن، به تناسب وضعیت حاکم بر مناطق شمالی، جنوبی، شرقی و غربی و مرکزی در تهران، مراکز شهربانو در هر کدام از مناطق مذکور ایجاد شده تا بتوان به تناسب وضعیت فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی هر یک، برنامه ها و فعالیت های متناسب با آنها را طراحی و اجرا کرد. قطعاً معماری و مدیریت چنین مرکزی نشان از تغییر کلیشه های فرهنگی جنسیتی در جامعه جهت تغییر نگرش سلبی به نگرش ایجابی، گسترش ارتباطات اجتماعی در جهت استحکام هویت و شخصیت و تقویت توانمندیها و در نهایت ایجاد احساس خود ارزشمندی بانوان خواهد داشت.

تعریف شهربانو

« شهربانو مرکزی زنانه است که سعی دارد بتواند نیازهای ضروری فرهنگی، هنری، اقتصادی، تفریحی، ورزشی و .. زن مسلمان محجبه­ی ایرانی را در یک محیط امن و سالم برآورده کند».

شهربانو به عنوان مرکزي زنانه عهده دار ارایه خدمات مختلف به بانوان منطقه و فرزندان­ دخترشان است. علاوه بر اين، ارتقاء سطح فرهنگي و اجتماعي بانوان منطقه از طريق ارایه خدمات مشاوره­اي، کلاس­ها و بروشورهاي آموزشي، ترويج فرهنگ ورزش و ...، ايجاد بسترهاي مناسب جهت کسب مهارت­هاي توليدي با رويکرد اشتغال­زايي به منظور ارتقاء فرهنگ توليد در خانواده و جامعه از ديگر زمينه­هايي است که مراکز شهربانو در آن فعاليت مي­کنند. ارایه تسهيلات براي مشاغل خانگي از طريق راه­اندازي بازارچه­هاي کوثر، تلاش در جهت ارتقاء فرهنگ معنوي و اخلاقي در سطح منطقه از طريق برگزاري دوره هاي آموزش قرآن و اخلاق به فرزندان و بانوان از ديگر خدمات مجموعه شهربانو است. 


اهمیت و ضرورت طرح:

در بیان ضرورت ایجاد مراکز شهربانو در سطح شهر تهران بایستی به رویکرد شهردار محترم در سند 5 ساله توسعه  و طرح جامع شهر تهران در الزام مدیریت شهری به اتخاذ تدابیر ویژه برای تسهیل زندگی دختران و بانوان تهرانی از طریق فراهم نمودن زمینه­های بهره­مندی ایشان از امکانات و فضاهای شهری اشاره نمود. شکل­گیری مکان­های که زن مسلمان محجبه­ی ایرانی بتواند نیازهای ضروری فرهنگی، هنری، اقتصادی، تفریحی، ورزشی و .. خود را در یک محیط امن و سالم برآورده کند همواره از دغدغه­های مدیریت شهری بوده است. ازدیگر دلایل طراحي این مراکز، مرتفع نمودن نيازهاي اشتغال زنان است. بخشی از فضاهای این مراکز به ایجاد فرصت­های شغلی برای بانوان اختصاص دارد. با توجه به محدوديت ها و مسئوليت هاي سنگين بانوان در خانه و محيط و همچنين نياز به الگوهاي صحيح توسعه و تحکيم خانواده مراکزي مختص بانوان که بتواند در امر خطير احياء اهداف فرهنگي و اجتماعي خدمت کنند بسيار ضروري است. موارد ذیل از دیگر ضرورت­های ایجاد مراکز شهربانو به استناد سند 5 ساله­ و طرح جامع شهر تهران است:

- ایجاد و توسعه مراکز فرهنگی، اجتماعی و ورزشی ویژه بانوان در سطح مناطق شهری ( با عملکرد محله ای، منطقه ای و شهری) به­منظورتسهیل دسترسی سالم بانوان در محیط های عمومی و استفاده از مواهب شهر، افزایش رفاه، احساس امنیت ، آرامش و رضایتمندی دختران و زنان تهرانی در گذران اوقات فراغت خود و استفاده بهینه از امکانات و فرصت های فرهنگی، اجتماعی، ورزشی، تفریحی، شکوفایی اقتصادی با پشتوانه­های دینی و معنوی

- ارائه تسهیلات آموزشی و مشاوره ای در سطح نواحی و محلات در جهت کاهش آسیب های مرتبط با بانوان

- حمایت از ایجاد و گسترش سازمان های غیر دولتی، نهادهای مدنی و کانون های زنان با رویکرد محله محوری

 

جامعه هدف  طرح:

جامعه هدف طرح، بانوانی هستند که گروه سنی بین 18 تا 65 سال قرار دارند و در مناطق 22 گانه شهرداری ساکن می باشند.

مدیریت شهربانو :

مجموعه هاي شهربانو با مديريت مدير امور بانوان و به طور خصوصي از طريق پيمانكار پيشنهادي ايشان كه مورد تائيد اداره کل اموربانوان شهرداری تهران و معاونت امور اجتماعي و فرهنگي منطقه مي باشد اداره مي شود. بديهي است سياست گذاري درخصوص اين مجموعه ها از طريق اداره كل اموربانوان و نظارت كامل بر مجموعه هاي مذكور از طريق شهردار منطقه ، معاونت امور اجتماعي و فرهنگي منطقه و امور بانوان منطقه بر اساس دستورالعمل های ابلاغی در خصوص این مراکز صورت مي گيرد.در این راستا مدیر مربوطه می تواند این نظارت را به صورت حضور در بخش مدیریت مرکز به انجام رساند.

اقدامات مربوط به قراردادها :

انعقاد هرگونه قرارداد در بخش­های مختلف اجرایی مرکز شهربانو می­بایست با نظر اداره کل امور بانوان مطابق دستورالعمل حاضر و پس از تایید معاونت­ اجتماعی و مدیر امور بانوان منطقه صورت­گرفته و به بخش خصوصی واگذار شود. ضرورت دارد منطقه در انتخاب پیمانکاران و واگذاری قسمت­های مختلف آن به بخش خصوصی موارد ذیل را موردنظر قرار دهد.

ردیف

ضوابط واگذاری فضا به بهره برداران

1

دارا بودن سوابق کاری در حوزه­های مختلف فرهنگی، اجتماعی، آموزشی، مالی، تخصص و تعهد لازم، اشتهار به خوش­نامی و...

2

دارا بودن طرح و برنامه­ی مشخص و مدون مورد توافق با امور بانوان منطقه و فعالیت تحت نظارت ایشان

3

همه دست­اندرکاران حاضر در شهربانو باید زن باشند

4

تعهد و توانایی تأمین هزینه­های مربوط به نگهداری نیروهای شاغل در هر بخش از سوی پیمانکاران

5

رعایت کامل دستورالعمل های ابلاغی نحوه واگذاری بخش های مختلف اجرایی مجموعه شهربانو به بهره برداران حقیقی و حقوقی توسط منطقه

6

در اولویت قرار دادن زنان سرپرست خانوار به عنوان به عنوان بهره برداران بخش های مختلف اجرایی مجموعه شهربانو و ایجاد    اشتغال زایی برای آنها

سیاست­های کلان :

بدیهی است فضاهای شهری با توجه به نیاز زنان ساخته نشده است، فضاهاي شهري به عنوان بستر زندگي و فعاليت شهروندان بايد بتوانند با توجه به شباهت‎ها و تفاوت‎هاي ميان افراد و گروه‎هاي سني و اجتماعي، جنسي، محيطي امن، سالم و پايدار و جذاب را براي همه افراد فراهم كنند و به نياز تمامي اقشار اجتماعي پاسخ مناسب بدهند و پاسخگوي حداقل نيازها باشند.

آنچه مهم است تأكيد بر محيط فيزيكي و كالبدي شهر و تاثيرات آن نسبت به نقش و حضور اجتماعي زنان در شهر است. در حال حاضر كه شاهد روند روزافزون حضور زنان در محيط‎هاي كار و فعاليت اجتماعي شهر هستيم، كالبد شهر و ساختار آن، بايد پاسخگوي حضور گسترده آنان در فضاها و عرصه‎هاي مختلف سكونت، كار، حمل و نقل و ... باشد.

براي جلب مشاركت و فعاليت زنان در اجتماع، حمايت اجتماعي و افزايش اعتماد به نفس آنان، فراهم كردن امنيت براي حضور آن‎ها در اجتماع ضروري است. عدم امنيت زنان در فضاهاي شهري، مشاركت كامل آنان را در اجتماع محدود مي‎سازد و علاوه بر آسيب‎هاي رواني فرد بر خانواده‎ها، در نهايت بر كل جامعه تأثيرگذار خواهد بود.

پيامدهاي منفي نبود امنيت براي زنان متعدد است و از آن ميان مي‌توان به مواردي همچون كاهش ظرفیت اقتصادی و تنگ‌تر شدن تعاملات با امكانات و موقعيت‌هاي شهري به جهت ترس از معضلات و ناامني‌هاي احتمالي اشاره كرد.

بسیاری از صاحب نظران بر این عقیده اند که با دستکاری فضاها و تلطیف آن می توان احساس امنیت را در زنان زیاد کرد، محققان دریافته اند موفق ترین و کاراترین فضای عمومی دارای چهار ویژگی است: در دسترس است، افراد در آن درگیر فعالیت می شوند، راحت بوده و دارای مناظر زیباست و در نهایت مکانی اجتماعی است یعنی جایی است که افراد در آن می توانند همدیگر را ملاقات کنند. در حالی که به ندرت مشاهده می شود که زنان در فضای عمومی راحت بوده و با دوستان و آشنایان خود ملاقات کنند. صرف نظر از تفریح های خانوادگی زنان به ندرت برای دیدار با دوستان خود در فضای عمومی قرار می گذارند.

مراکز شهربانو فعالیتی نوآورانه براساس نیازسنجی از زنان شهر تهران و در راستای سیاست­های کلان شهرداری تهران در هویت­یابی مکانی ویژه­ی زنان و دختران جوان در استفاه از فضاهای مختص به ایشان بوده همچنین زمينه‌اي براي رفع محدوديت‌‏هاي موجود براي زنان است تا در يك مركز مشخص، بيشتر نيازهاي آنان برطرف شود.

راهبردها :

-         نهادینه­سازی ارزش­های اسلامی (حجاب و عفاف)

-         خودآگاهی زنان نسبت به مقام، موقعیت و شئون اجتماعی خود

-         ایجاد فرصت­های جدید در بهره­گیری و استفاده ایمن از فضاها، امکانات و خدمات شهری

-         زمینه های استحکام بخشیدن به هویت عمومی زنان

-         ایجاد فرصت­های اشتغال  برای بانوان به خصوص زنان سرپرست خانوار

اهداف :

-         طراحی مدلی از فضا و کالبدی به منظور برآورده نمودن نیازهای واقعی بانوان شهر

-         سالم و امن­سازی محیط

-         اشتغال­زایی برای بانوان به خصوص زنان سرپرست خانوار

-         تعاملات میان زنان متعهد و متخصص

-         رفع نیازهای زنان در یک محیط زنانه توسط دیگر بانوان توانمند

-         تعمیق فرهنگ حجاب و عفاف

-         سالم­سازی اوقات فراغت بانوان از طریق ورزش و ..

-         انجام اقدامات هنری توسط بانوان برای بانوان

-         انجام اقدامات فرهنگی توسط بانوان برای بانوان

-         اختصاص مکانی خاص برای فعالیت­های بانوان منطقه

مشخصات کالبدی :

-         مرکز بر طبق نیازها و شرایط ویژه هر منطقه مکان­یابی شده تا بتواند جایگاه و پایداری خود را حفظ کند.

-         فضاهای پیشنهادی از سوی مناطق برای کاربری شهربانو باید پرتردد و قابل دسترسی برای زنان باشد.

-         حداقل وسعت فضا 500 متر بوده تا پتانسیل و قابلیت لازم برای ارایه­ی خدمات متنوع را دارا باشد.

-         در مکان­یابی توجه به عنصر زیبایی محیط رعایت شود.

-         مکان شهربانو به جهت داشتن  شرایط ویژه (پذیرش بانوان ) بایستی در استتار کامل باشد .

-         فضاهای پیشنهادی برای کاربری شهربانو باید در موقعیتی قرار گیرد که امکان استفاده از خدمات پیرامونی را برای زنان فراهم آورد و مجموعه­ای هرچه کامل­تر از خدمات و امکانات را فراهم آورد. بطور مثال در جوار مراکز خرید، پارک­های خاص، جنب خانه­های سلامت و محله، پاتوق­های محلی و ... مکان­یابی شوند.

-         اماکن پیشنهادی برای ایجاد شهربانوها در بافت­های شهری واقع شوند که به جهت فرهنگی، پذیرای این امر بوده زمینه­ی گسترش و استفاده بهینه از فضا را بهتر مهیا کنند.در این راستا امنیت(محیطی و فرهنگی) شرط اساسی است که می­بایست مد نظر قرار گیرد.

امکانات و خدمات :

-شهربانو مرکزفرهنگی، ورزشی، علمی ، هنری و خدماتی است که بسته به نیازسنجی   منطقه، در قالب های متفاوت تعریف می شود.

ردیف

نوع خدمات

1

مرکز آموزش (آموزش هنر های دستی ،زبان انگلیسی ،کامپیوتر ،قران-مهارت های زندگی خدمات مشاوره رایگان)   

2

خدمات خانه اسباب بازی (با فعالیتهای آموزشی ،تفریحی پذیرای  نونهالان 4-7 سال میباشد)

3

خدمات ورزشی (سالن ایروبیک، سالن بدنسازی، سالن یوگا، سالن رزمی، ستخر، سونا جکوزی )

4

خدمات نمایشی(سالن آمفی تئاتر، سالن سینما، کنفرانس­ها و جلسات گروه­های مختلف و ...)

5

کتابخانه تخصصی و قرائت­خانه خصوصاً برای دختران جوان در سن کنکور و ...

6

کافی نت (خدمات تایپ و اینتر نت، دسترسی آسان به خدمات الکترونیکی و ...)

7

پاتوق گفتگو، جشن­تولد(کافی­شاپ)

8

خدمات مربوط به پوشش و لباس؛خیاطی به صورت تک­دوزی و ... (مزون)

9

خدمات بهداشتی آرایشی (تغذیه –پیرایش-آرایش –ماساژصورت وبدن) و آموزشهای پیشرفته همراه با مدارک مربوطه

10

تعریف مراکز خاص متناسب با نیاز منطقه مثل باشگاه خنده، خانه مهارت­ها، مشاوره

 

 

اهم شاخص های ارزیابی مجموعه های شهربانو در منطقه :

مشخصات فیزیکی و کالبدی مجموعه شهربانو در منطقه اعم از رعایت حداقل وسعت فضا، تعداد طبقات، تعداد کاربری های تعریف شده و ...

میزان تبیلغات صحیح و مناسب از امکانات و خدمات موجود در مجموعه شهربانو در سطح منطقه

کیفیت تجهیز و بهره برداری از مجموعه شهربانو در منطقه

کیفیت خدمات ارائه شده در مجموعه های شهربانو

تنوع خدمات ارائه شده در مجموعه های شهربانو

میزان استقبال بانوان شهروند ساکن منطقه از مجموعه شهربانو

میزان تعامل و ارتباط مدیریت مجموعه شهربانو با مدیر امور بانوان منطقه

نحوه و کیفیت انعقاد قراردادها

کیفیت گزارش ماهانه از عملکرد بهره بردار و شاغلین به صورت ماهانه و منظم

کیفیت ثبت اطلاعات و گزارشات طرح در سامانه بانک اطلاعاتی بانوان